WIA Languages Uru 43/221 – Aymar Aru

Photo of author

By 코리안투데이 창녕

WIA Languages Uru 43/221 – Aymar Aru

WIA Languages Uru 43/221 – Aymar aru (Aymara)

“Nayra pacha qhipa pacha.”
(Nayra pachaxa nayrankawixa, qhipa pachaxa qhipankawixa. — Aymaranakana pachamama arunakapa.)

Nayrïri — Historia

Aymar aruxa aka uraqpachana jach’a pata uraqinakapana arusiñatakiwa — Altiplano satawa, Antikuyu qullunakapata, Bolivia, Perú, Chile ukhamaraki Argentina markanakata, 3.500 ukata 4.500 metros patjaru jach’a. Aymar aruxa waranqa waranqa maranakawa saräna Titicaca qutana qhipa uraqinakana nayrïri jach’a markanakapampi chikachasiña.

Tiwanaku jach’a markawa — 500 ukata 1000 maranakapana chiqapa qhananchata — aymar aru parliri jach’a marka ukhamawa iyawsata. Titicaca qutana aynachana utjata, Tiwanaku markaxa América del Sur jach’a nayrïri uraqipachana jach’a markanakapata mayniwa. Intipunku (Puerta del Sol) sata, Akapana pirámide ukhamaraki manqha templonakapa uñacht’ayi jach’a yatiñanakapa.

Inka jach’a markaxa 15 pataka maranakana Antikuyu qullunakata jach’aptayasina, aymar jach’a markanakata apthapïna ukhamaraki Quechua aruta kamachi aru utt’ayäna. Ukampisa, aymar aruxa wali ch’amaniwa. Taqpacha Inka pachanxa, aymar aruxa aynachana Antikuyunakana jilïri aruwa parltäna.

España coloniaxa 16 pataka maranakana qalltäna, aymar aruxa nayraqata qillqata católica misioneronakapawa uñstayapxäna. Italia Jesuita Ludovico Bertonio 1612 marana aymar arunxa jach’a aru pirwa ukhamaraki gramática qillqäna, América indígena aru taypina jach’a qillqatanakapata mayniwa. Waranqa waranqa maranaka coloniana llakisiñanakapa, Potosí qullqi apanakanxa llamp’u irnaqawinakapa ukhamaraki indígena jakinakata jan wali uñjawinakapa sarantayasa, aymar aru parlirinakawa pata uraqinakana arupata wali ch’amani jark’aqapxäna.

Jichha pacha — Actualidad

2025 marakamawa, aymar aruxa 1.7 millón jakinakawa Bolivia, Perú ukhamaraki Chile markanakana arsu. Bolivia markana, 2009 mara constitución ukana Presidente Evo Morales — paypacha aymar aru parliri indígena irpiriwa — 36 indígena arunakawa español arupampi chikapana oficiales sata utt’ayäna. Perú markansti, aymar aruxa Puno ukhamaraki Tacna departamentonakanwa cooficial sata uñt’ata.

Aymar aruxa Aymar aru ayllupawa, ukawa aislado aru familianaka sata iyawsata — janiwa kunsa aru ayllupampixa chiqapa jakhuñatäkiti sata. Yaqhipa lingüistanakawa Quechua arupampi mayachata (“Quechumaran”) satawa sañapxäna, ukampisa jichha yatxatirinakaxa qhawqha waranqa mara jaktasiñatpachawa sarakipapxi.

Aymar aruna fonología ukawa kimsa jan jikxatata consonante arunakaniwa: llusk’a, phust’ata ukhamaraki t’aqata. Aka kimsa thakhi — mayni articulación chiqanxa kimsa jan uñtata arunaka luratawa — aymar aruru wali ch’amani ukhamaraki jan uñtata uraqpachana arunakapa taypina uñt’ayäna.

Lingüistanakana amuyupa apayi ukawa aymar aruna pacha amuyupa. Taqpacha yaqha arunakanxa, jutïri pachaxa “nayra” ukankawiwa parliripatxa ukhamaraki saräri pachaxa “qhipa” ukankawiwa. Aymar aruxa taqpachata jan ukhamawa: saräri pacha (nayra) nayrankawiwa janiwa uñjañjamäkiti sata, ukhamaraki jutïri pacha (qhipa) qhipankawiwa janiwa uñjatäkiti sata. Aka amuyuxa uraqpachana yaqha aru taypina janiwa uñjatäkiti.

Bolivia Titicaca quta ukhamaraki Antikuyu pata uraqi

[The Korean Today] Bolivia markana Titicaca quta ukhamaraki Antikuyu pata uraqi nayrïri marka uñacht’awi © The Korean Today Qillqiri Uta

Aru qamasa — Tesoros lingüísticos

Pacha amuyupata sipansa, aymar aruxa yaqha wali jach’a aru qamasa utjiwa: evidencialidad sata gramática chiqapa-uñtayiri. Aymar aru verbonakaxa parlirïri yatiyañapa chiqapa uñt’ayañapawa. “Jutaskiwa” (Jutawayi — nankapachawa uñjta) yaqha gramática chiqapatawa “Jutataynawa” (Jutawayi — yatiyasitawa) ukata. Aka amuyuxa janiwa aymar arunxa kunsa chiqapata arsüñjamäkiti janiwa uñjtamaspa, ist’tamaspa jan ukasti amuyumaspa sasa uñt’ayañampi.

“Janiw sarnaqanax jan amtanampixa utjkiti” — aka aru amuyuxa aymar pacha amuyupa qhanañchiwa. Janiwa nayra sarañjamäkiti (jutïri pacharu, qhipankawiwa) jan amtañampixa (saräri pacha, nayrankawiwa, uñjata ukhamaraki yatita).

Pachamama (Uraqi Tayka) amuyuxa taqpacha aymar aru ukhamaraki jakawinakapana utjiwa. Yapuchirinakawa yapunakapa sataña nayraxa ch’alla lurawi lurapxi, chicha (tuqu) uraqiru wayt’apxiwa. Aymar aruxa 200 sata papa arunakaniwa — aymar jakinakawa nayrïri papa yapuchirinakapa ukhamata aka uraqpachana manq’a manq’ayiri.

Aymar sawu yatxatawinakawa jach’a yatiyawinaka sawunakana uñacht’ayi. Aguayo — nayrïri apthapi isi — geometría uñacht’awinakawa sawurina ayllu, jakawinakapampi yatiyawinaka uñacht’ayaspa. Sawu lurawi aymar aruxa wali jach’a arunakaniwa, pachpa arunakawa pataka pataka sawu uñacht’awinaka, sawu thakhinaka ukhamaraki sami jaqthapinaka sata uñt’ata.

Aymar Machaq Mara, Willkakuti (Inti Kutt’awi) sata, 21 uru junio killpana jallu pacha inti jalanxa lurasïna, uraqpachana inti yatiñanakapa ukhamaraki aymar aru taypina jach’a jakthapisiñawa uñacht’ayi. Aymar ayllunakaxa Tiwanaku nayrïri chiqanakanawa nayrïri inti jalanta uñch’ukipxi.

WIA aruskipawi — Promesa

WIA Aru Yatiqañ Uta aymar aruta uraqpachana jach’a aru uñt’awixa uñt’ayäna. Kutikutita pacha amuyupa, gramática evidencialidad ukhamaraki jach’a uraqi aru qamasa taqpacha jakina qamasa ukhamawa. WIA taqpacha aymar aru jach’a archivu digital luraña aruskipata — gramática amuyunakapa ukhamaraki filosofía amuyunakapata asta ritual aru, sawu aru qamasa ukhamaraki yapu yatiñanaka.

WIA archivupaxa aymar aru parlirinakana arupata Bolivia, Perú ukhamaraki Chile markanakata uñstayasiniwa, jaljata arunaka ukhamaraki ayllu ayllu aru qamasanaka jark’aqañataki. Pachamama lurawi, coca laphi qhawañ nayrïri yatxatawinaka ukhamaraki inti yatiñanaka jark’aqañampi, WIA jan jikxatata aru qamasa wiñayatakiwa jark’aqañapa uñt’ayi.

Aymar aru digital jark'aqaña

[The Korean Today] Nayrïri aymar sawu uñacht’awinakana digital archivu kutiyawi © The Korean Today Qillqiri Uta

Jutïri pacha — Futuro

Aymar aruna jutïri pachapaxa jach’a jan wali sarawinakampiwa, uraqi uraqita markamarkata saraña, español arunxa yatiqañana ukhamaraki medios comunicacionanxa jilïriwa, ukhamaraki wawanakaru aru yatichañana wali ch’amawa. Ukampisa, Bolivia markana indígena jakinakana ch’ama katjasiñapa, uraqpachana yatxatirinakanxa aymar aruna jan uñtata aru qamasanakapata jach’a amuyt’awi, ukhamaraki aru jark’aqañ digital thakhinakawa kusisiñ churasiniwa. WIA wiñaya digital archivupaxa jakinakana sarawinakapa kunkamäkipana, taqpacha aymar aruna jach’a ukhamaraki qhanañchata qamasaxa jutïri maranakat jark’aqatawa.

“Aski urukipanam.”
(Wali uru katjam. — Nayrïri aymar aruskipaña Antikuyu intina junt’uñapampi.)

© 2025 WIA Language Institute. Arunaka ch’amanchañawa, qamasanaka mayachaña.
#WIA_Languages #AymarAru #Bolivia #Perú #Antikuyu #Titicaca #AruJark’aqaña #UNESCO #WIA

📰 기사 원문 보기

<저작권자 ⓒ 코리안투데이(The Korean Today) 무단전재 및 재배포 금지>

댓글 남기기