Tarix

Azərbaycan dili — “Odlar Yurdu”nun dili — adını təbii qaz sızmalarının yerdən daim yanan alovlar yaratdığı bir bölgədən alır. Bu Xəzər sahili ərazisi öz qədim şöhrətini burada qazanmışdır. “Azərbaycan” sözünün Qədim Fars dilindəki “Aturpatakan” — “Odun Keşikçisi” — sözündən gəldiyi ehtimal olunur, bu da dili bəşəriyyətin ən qədim mənəvi ənənələrindən biri olan Zərdüştlüklə — məhz bu bölgədə yaranmış od ibadəti dini ilə əlaqələndirir.

Azərbaycanın türkləşməsi XI əsrdə Orta Asiyadan Səlcuq türklərinin miqrasiyası ilə başladı. Oğuz türkdilli xalqlar bölgəyə yerləşdikcə onların dili mövcud Fars və Ərəb mədəni substratları ilə birləşərək Azərbaycan türkcəsinin fərqli bir formasını yaratdı. Bu dil sintezi — Fars və Ərəb leksik təsirləri ilə Türk qrammatikası — növbəti minillik ərzində Azərbaycan dilinin xarakterini müəyyən edəcəkdi.

XII əsr Azərbaycanın ən böyük ədəbi şəxsiyyətini yetişdirdi: Nizami Gəncəvi (1141-1209). O, Fars dilində yazmış olsa da (dövrün ədəbi ənənəsinə uyğun olaraq), Nizami Azərbaycan tərəfindən milli sərvət kimi qəbul edilir. Onun “Xəmsə”si — beş uzun mənzum poema, o cümlədən əfsanəvi məhəbbət dastanı “Leyli və Məcnun” — Şekspirin “Romeo və Cülyetta”sından dörd əsr əvvəl yazılmışdır və dünya ədəbiyyatının ən böyük nailiyyətlərindən biri sayılır.

Səfəvi sülaləsi (1501-1736) Azərbaycandan geniş bir imperatorluğu idarə edərək Azərbaycan dilini Fars dili ilə yanaşı saray dili səviyyəsinə yüksəltdi. Böyük şair Füzuli (1494-1556) üç dildə — Azərbaycan, Fars və Ərəb dillərində — şah əsərlər yaratdı. Onun Azərbaycan dilindəki qəzəlləri bütün türk ədəbiyyatında ən gözəl nümunələr arasında sayılır.

XIX əsr Azərbaycan mədəniyyətinə müasirləşdirici inqilab gətirdi. Mirzə Fətəli Axundov müasir Azərbaycan dramaturgiyasını və nəsrini yaratdı, XX əsrin əvvəllərində isə müsəlman dünyasında ilk opera — Üzeyir Hacıbəylinin 1908-ci ildə “Leyli və Məcnun” əsəri — tamamilə Azərbaycan dilində ifa edildi. Bu dövr həm də 1918-ci ildə müsəlman dünyasında ilk dünyəvi demokratik respublika olan Azərbaycan Demokratik Respublikasının yaranmasına şahid oldu.

Bu gün

2025-ci il etibarilə Azərbaycan dili Azərbaycan Respublikasının rəsmi dili olub, dünya üzrə təxminən 23 milyon insan tərəfindən danışılır. Təxminən 10 milyon danışan Azərbaycan Respublikasında yaşayır, 12 milyondan çoxu isə İranın şimal-qərbindəki Cənubi Azərbaycan bölgəsində yaşayır. Əlavə danışan icmaları Türkiyə, Gürcüstan, Rusiya və İraqda mövcuddur.

Azərbaycan dilinin ən diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri onun bir əsr ərzində üç tam əlifba dəyişikliyinə məruz qalmasıdır — müasir dünyada misilsiz bir çevrilmə. 1929-cu ilə qədər Azərbaycan dili Ərəb əlifbası ilə yazılırdı. Sovet hakimiyyəti dövründə dil əvvəlcə Latın əlifbasına (1929-1939), sonra isə Kiril əlifbasına (1939-1991) keçirildi. 1991-ci ildə müstəqillik qazandıqdan sonra Azərbaycan Latın əlifbasını bərpa etdi, İran azərbaycanlıları isə Ərəb əlifbasından istifadə etməyə davam edirlər.

Azərbaycan dili Türk dil ailəsinin Oğuz qoluna aiddir, bu da onu Türk və Türkmən dillərinə yaxın qohum edir. Azərbaycan və Türk dilləri arasında təxminən 60-70% qarşılıqlı anlaşma mövcuddur. Dil klassik Türk xüsusiyyətlərini nümayiş etdirir: ahəng qanunu, aqqlütinaiv morfologiya və subyekt-obyekt-feil söz sırası. Lakin əsrlər boyu Fars və Ərəb təsiri Azərbaycan dilinə digər türk dillərindən fərqli bir leksik zənginlik vermişdir.

Azərbaycanın neft sərvəti — Bakı 1890-cı illərdə dünyanın ilk böyük neft istehsal edən şəhəri idi — sürətli müasirləşmə və Azərbaycan dilinin beynəlxalq miqyasda tanınmasının artmasına səbəb olmuşdur.

[The Korean Today] Azərbaycanda Bakı Köhnə Şəhər İçərişəhər və Alov Qüllələrinin panoramik görünüşü © The Korean Today Redaksiyası

Dil xəzinələri

Azərbaycan mədəniyyətinin tacı Muğamdır — 2008-ci ildə UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs siyahısına daxil edilmiş improvizasiyalı modal musiqi ənənəsi. Muğam instrumental ifanı Azərbaycan dilində qəzəllərin (lirik şeirlərin) improvizasiyalı oxunması ilə birləşdirir, bu da həm texniki məharət, həm də dərin poetik bilik tələb edən bir musiqi forması yaradır. Muğam Azərbaycan dilinin fonoloji gözəlliyinin — ahəng qanunu və melodik kadanslarının — ən dərin ifadəsidir.

“Ağac bar ikən kölgəsi var” — bu Azərbaycan atalar sözü səbəbin olduğu yerdə nəticənin də olacağını ifadə edən praktik müdrikliyi əks etdirir. Bu, minilliklər boyu imperiyaların qovşağında yaşamış bir xalqın praqmatik, sağlam fəlsəfəsini əks etdirir.

“Dost yaman gündə tanınar” — bu universal əks-səda doğuran atalar sözü Azərbaycan dəyəri olan sədaqət və əsl dostluq haqqında danışır. İmperiya rəqabətlərinin, Sovet hakimiyyətinin və müstəqillik sonrası transformasiyanın sınaqlarından keçmiş bir torpaqda etibarlı insan əlaqələrinin əhəmiyyəti dəfələrlə sınanmış və sübut edilmişdir.

UNESCO-nun irs siyahısına daxil edilmiş Qarabağ xalça toxuculuğu ənənəsi yüzlərlə fərqli naxış, düyün növü, boyama prosesi və dizayn elementi üçün xüsusi Azərbaycan lüğətini daşıyır. Hər xalça vizual dildə bir hekayə danışır ki, bu da Azərbaycan şifahi variantından ayrılmazdır.

Novruz (Yeni İl) bayramı fars dünyası ilə ortaq olsa da, Azərbaycan dilində ifadə olunan fərqli bir Azərbaycan xarakteri var. Tonqal üzərindən tullanma, xüsusi yeməklərin hazırlanması (səməni, şəkərbura) və bayram salamlaşmaları — hamısı Azərbaycan dilinin xüsusi lüğətindən istifadə edir.

WIA-nın vədi

WIA Dil İnstitutu Azərbaycan dil irsinin tam spektrini — hər üç əlifba ənənəsi daxil olmaqla — qorumağa sadiqdir. WIA-nın rəqəmsal arxivi klassik ədəbiyyatı Ərəb əlifbasında, Sovet dövrü nəşrlərini Kiril əlifbasında və müasir əsərləri Latın əlifbasında əhatə edəcək, əlifba bölgülərini birləşdirən vahid rəqəmsal repozitoriya yaradacaq. Arxiv həmçinin Muğam ifalarını, xalça toxuculuğu terminologiyasını və həm Azərbaycan Respublikasından, həm də İran diasporasından olan Azərbaycan dili danışanlarının səslərini qoruyacaq.

WIA sərhədlər və əlifbalarla bölünmüş bir dilin üzləşdiyi unikal çağırışı tanıyır. Azərbaycan dilinin bütün formalarını əhatə edən hərtərəfli rəqəmsal arxiv yaratmaqla, WIA siyasi sərhədlərin ayırdığı, lakin ortaq dilin birləşdirməyə davam etdiyi bir dil cəmiyyətinin mədəni birliyinə töhfə verir.

[The Korean Today] Ənənəvi Azərbaycan Muğam əlyazmalarının rəqəmsal arxiv tətbiqi © The Korean Today Redaksiyası

Gələcək

Azərbaycan dilinin gələcəyi Türk dünyasının geosiyasi və mədəni dinamikası ilə əsaslı şəkildə formalaşır. Türk Dövlətləri Təşkilatı kimi qurumlar vasitəsilə artan pan-Türk əməkdaşlığı Azərbaycan dilinin Türkiyə, Orta Asiya və Qafqaz arasında körpü kimi strateji əhəmiyyətini artırmışdır. Dilin rəqəmsal mövcudluğu sürətlə genişlənir, Azərbaycan dilində məzmun sosial media, yayım platformaları və rəqəmsal nəşriyyat üzrə artır. WIA-nın daimi rəqəmsal arxivi Azərbaycan dili XXI əsrdə inkişaf etməyə davam etdikcə, onun ədəbi, musiqili və mədəni irsinin tam zənginliyinin əbədi qorunacağını təmin edir.