WIA Kan Porozɛ

[Don 53/221]

Bamanankan

Bamanankan | Bambara

“Jeli ka Dɔnkili min bɛ Nizerba Kan na Mɛn”

Yɛlɛma diɲɛ kelen, kan 221 sɛbɛnni dijitali la • An tɛ kan kisi. An bɛ tuma bɛɛ sɛbɛn.

Mali Ripubulike kɔnɔ, Nizerba belebele bɛ taamana savanna kɔnɔ yɔrɔ min na, mɔgɔ miliyɔn tan ni naani ɲɔgɔn bɛ u ka ɲɛnamaya ladɔn Bamanankan na. Kan nin ye Mali ka nasiyɔn kan ye tiɲɛ na ani dugu kɔnɔ kan fɔlen ye Afiriki fasodenw na. Nka Faransi ye ofisiyɛli kan ye, Bamanankan de ye kan ye min bɛ kɛ Mali ka mɔgɔ bisan naani fɛ u ka don o don ɲɛnamaya la — sugu la, so kɔnɔ, radiyo bɔlan la, ani politiki kumakanw na. Jeli ka Dɔnkili ladamu ye kan nin ka bonya ye min ka di kosɛbɛ. Bi, an bɛ Bamanankan ka nii sɔrɔ.

Tariku — Mali Mansaya ka Bonya ani Jeliw ka Hakilina

Bamanankan bɛ Mande bolo la Niger-Kongo kan denbaya kɔnɔ, ani a bɛ kan sɔrɔ Mali Mansaya belebele ka kan wariko la min tun bɛ san tanu sabanan na. Sunjata Fasa — Sunjata Keita ka maana, min ye Mali Mansaya sigida, min bɔra jɔrɔku-bali mansaden na ka kɛ Afiriki fasodenw ka “Jara Mansa” ye — o ye Jeliw bolo la tun ye san kɛmɛ wolonwula ni kɔ a sɛbɛnni Bamanankan ni a dɔgɔnin kan Mandinka na. Maana nin bɛ jate Afiriki ka kumakan sɛbɛnni ka fɛn kɛlen ye min ka bon, i ko Iliade ani Odyssée.

San kɛmɛ wolonwula ni fila ɲɔgɔn na ka taa san kɛmɛ tan ni kɔnɔntɔn, Bamanan mɔgɔw ye mansaya fila sigi: Segu Bamanan Mansaya (1712-1861) ani Kaarta Mansaya. O tuma na, Bamanankan bɔra kabila kan na ka kɛ julakan ye Nizerba senfɛ bɛɛ la. “Bamanan” tɔgɔ kɔrɔ bɛ kuma na, nka miriya min sɔrɔla kosɛbɛ o ye ko a bɔra kumakan la min kɔrɔ ye “banna mɔgɔw” ye — Bamanan mɔgɔw ka banna Silameya la ani u ka u yɛrɛ ka laada dan.

Faransi koloni waati la (1892-1960), Faransi ye fanga kɛ i n’a fɔ adminitrasiyon ni kalan kan kelen pe ye. Nka Bamanankan tora ni barika ye sugu la, so kɔnɔ, ani Jeli ka fɔliw la. Ka ban ka bɔ, Mali guverinɛman ye Bamanankan dɔn i n’a fɔ kan tan ni saba (langues nationales) dɔ ye, ani kabini o tuma, a bɛ baara kɛ i n’a fɔ jamana bɛɛ ka lingua franca ye tiɲɛ na.

Bi — Mɔgɔ Miliyɔn Tan ni Naani i n’a fɔ Afiriki Fasodenw ka Lingua Franca

Fo 2025, Bamanankan bɛ kɛ Mali ka mɔgɔ bisan naani fɛ — mɔgɔ miliyɔn naani ɲɔgɔn min ka kan ye a ye a ka bamanan kan ye, ani mɔgɔ miliyɔn tan ni kɔ min bɛ a kɛ i n’a fɔ kan filanan ye, o bɛɛ lajɛlen ye mɔgɔ miliyɔn tan ni naani ɲɔgɔn ye. Mali dafɛ, Bamanankan bɛ se ka faamuya Mande kan mɔgɔw bolo Senegal, Gine, Burkina Faso, Kotidivuwari, ani Ganbi la.

Bamanankan ka sɛbɛnni maana ye kuma diyalen ye a yɛrɛ la. Nka Latin sɛbɛnni ye ofisiyɛli sɛbɛnni ye, Gine ka hakilitigiya Solomana Kante ye N’Ko sɛbɛnni (ߒߞߏ) dabɔ 1949 la kosɛbɛ Mande kanw ye. Min bɛ sɛbɛn ka bɔ kininbolo fɛ ka taa numanbolo fɛ, N’Ko — min kɔrɔ ye “n b’a fɔ kan bɛɛ la” — o sɔrɔla mɔgɔ caaman bolo Mande kan duniya bɛɛ la. N’Ko kalanko, sɛbɛnw, ani dijitali baaraw cayara, ani sɛbɛnni nin donna Unicode kɔnɔ.

Dijitali waati la, Bamanankan bɛ giriya ni bonyala. Bamanankan Wikipedia bɛ baara la, Google Translate bɛ kan nin dɛmɛ, ani baara-kɛminɛn caaman bɛ yen Bamanankan kalandenw ye. Mali ka radiyo bɔlan bɛ kɛ Bamanankan na kosɛbɛ, ani dɔnkili duniya tɔgɔtigiya i ko Salif Keita ani Amadou & Mariam ye Bamanankan dɔnkiliw lase mɔgɔ bɛɛ ma duniya kɔnɔ.

Kan ka Nafolo — Jeliw ka Hakilitigiya ani Kora

Bamanankan ka ladamu nafolo min ka di kosɛbɛ o ye Jeli ladamu ye. Jeli ye dɔnkilidala ye, kumakan tariku jɔli, fasiya ladɔnna, tanuli fɔla, ani jɛkulu cɛ dipolomasi kɛla — baara min ɲɔgɔn tɛ sɔrɔ Tilebiyanfan ladamu la. Kora fɔlen na (minɛn min juru ye mugan ni kelen ye), Jeliw bɛ Sunjata Fasa fɔ, fasiya ladɔn min bɛ san kɛmɛ caaman bɔ, ani mansayaw ni kabilaw ka tariku sɛbɛn. Jeliw bɛ wele “kitabu tagamalen” ye, ani u ye Bamanankan ka kumakan sɛbɛnni ka wariko jigilamɔgɔ ye.

Bamanan kotɔbaw bɛ savanna ka hakilitigiya gɛlɛn ta. “Kɛlɛ tɛ bɔ mɔgɔ kelen bolo” — “Kɛlɛ tɛ bɔ mɔgɔ kelen bolo kelen” — o bɛ kalan ko kɛlɛ bɛɛ ka kun bɛ fɛn fila la tuma bɛɛ. “So kɔnɔ tɛ mɔgɔ ye, a bɔlen dɔrɔn de” — “I tɛ se ka mɔgɔ dɔn a ka so kɔnɔ; a bɔlen dɔrɔn de b’a tiɲɛ jira” — o bɛ kuma mɔgɔ ka baara bɔlen fɔ ka mɔgɔ jate u ka kuma mɛnnen na a ka.

Bamanankan ye kan ye min ka toni bɛ, kumakan kelen ni mɔgɔ kelen bɛ se ka kɔrɔ wɛrɛ sɔrɔ ka kɛɲɛ ni toni hali la. Kan nin bɛ taa SOV (Sujɛ-Objɛ-Vɛrbe) ladamu la, Mande kan denbaya ka cogo ye min bɛ a danmakɛ Niger-Kongo kan caaman na. Bamanankan ka Koteba ladamu ye maana fɔli ye min bɛ mɔgɔw makuma ka baara kɛ ni yɛlɛ ye ka jama ka ko fɔ.

Bamanan ladamu duniya bɛ si gɛlɛn la, ton (sannafan jɛkuluw) min bɛ jama ka ɲɛnamaya ladɔn, donkilini ladamu min bɛ ɲɛnamaya faranfasinya jira, ani sinankuya (naloma) min bɛ kabila cɛ gɛlɛya kɛ ni yɛlɛ ye. O ladamu bɛɛ bɛ kɛ Bamanankan na, kan min bɛ kumakan ni halilanma di ka Mande jama ka sigida faamuya.

WIA ka Layidu — Jeli ka Dɔnkili Yɛlɛma ka kɛ Dijitali Sɛbɛnni ye min bɛ tuma bɛɛ

WIA bɛ a daa di ko a bɛ Jeli ka maana fɔli ladamu, N’Ko sɛbɛnni wariko, Koteba maana fɔli, ani bi dɔnkili kumakanw Bamanankan na mara dijitali bayigana kɔnɔ min bɛ to tuma bɛɛ. Sunjata Fasa ka kuma fo ka taa se Salif Keita ka dɔnkiliw ma, Bamanankan fɔcogo bɛɛ bɛna ta dijitali fɔrma misɛn la sinnikɛnɛ caaman ye.

I n’a fɔ Jeli bɛ tariku taa sinnikɛnɛw fɛ kora ka dɔnkili la cogo min na, WIA ka dijitali bayigana bɛna Bamanankan mara tuma bɛɛ la. I n’a fɔ Nizerba bɛ savanna dun ka ɲɛnamaya to cogo min na, dijitali sɛbɛnni bɛna nii banbali di Bamanankan ma.

Kan kɛmɛ fila ni mugan ni kelen, don kɛmɛ fila ni mugan ni kelen. Bi, Bamanankan ka kan bɛ i dusu la sɔrɔ Nizerba sira fɛ. I n’a fɔ Jeli ka kora dɔnkili mɛnni tora san kɛmɛ caaman kɔnɔ cogo min na, Bamanankan bɛna mɛn tuma bɛɛ a ka dijitali bayigana fɛ.

Taama diɲɛ nin bɛna mɛn mɔgɔ miliyɔn caaman dusu la ani a bɛna taa sinnikɛnɛ nataw fɛ.

Kan bɛɛ ye tuma bɛɛ ta ye.

WIA Kan Cɛfari

Kan 221 — Kan Sɛbɛnni Tuma Bɛɛ Ye

© 2025 WIA Language Institute. Hakɛ bɛɛ maralen don.