WIA Languages Day 50/221 – Bhojpuri

Photo of author

By 코리안투데이 중구

WIA भाषा दिन 50/221 – भोजपुरी

WIA भाषा प्रोजेक्ट

[दिन 50/221]

भोजपुरी

भोजपुरी | Bhojpuri

“गंगा किनारे पर फूलत जनता के तेवहार”

एगो चुपचाप क्रांति, 221 भाषा के डिजिटल रिकॉर्ड • हम भाषा के बचावत नइखीं। हम अनंतता के रिकॉर्ड करत बानी।

“एक हाथ से ताली ना बाजे।”

[एक हाथ से ताली ना बाजे]

“एक हाथ से ताली ना बाजी।”

— भोजपुरी कहावत जे भोजपुरी संस्कृति के समुदायिक भावना पर जोर देले बा, जहवाँ सहयोग आ सामंजस्य के हर उपलब्धि खातिर जरूरी मानल जाला।

उत्तरी भारत में, पूरबी उत्तर प्रदेश आ पश्चिमी बिहार के उपजाऊ गंगा मैदान पर, लगभग बावन करोड़ लोग भोजपुरी में गावेला, मनावेला, आ प्रार्थना करेला। बाकिर ई भाषा भारत ले सिमटल ना रहल। उन्नीसवीं सदी में ब्रिटिश उपनिवेशी गिरमिटिया मजदूरी प्रणाली के जरिए, भोजपुरी समुद्र पार करके मॉरीशस, फिजी, सूरीनाम, त्रिनिदाद और टोबैगो, आ गयाना में जड़ जमवलस — एकरा से ई दुनिया के महान प्रवासी भाषा में से एगो बनल। मॉरीशस में, भोजपुरी लगभग दोसरा राष्ट्रीय भाषा के काम करेला। आज हम भोजपुरी (भोजपुरी) के आत्मा से मिलत बानी।

इतिहास — राजा भोज के भाषा से वैश्विक जुबान तक

भोजपुरी नाम उत्तर प्रदेश के प्राचीन शहर भोजपुर से आइल बा, जेकर स्थापना ग्यारहवीं सदी के राजपूत राजा भोज कइले रहलन। भाषाई रूप में, भोजपुरी इंडो-आर्यन भाषा परिवार के बिहारी समूह में आवेला आ एकर वंश मागधी प्राकृत से चलेला — प्राचीन मगध राज्य के बोलचाल के भाषा, जहवाँ खुद बुद्ध अपना उपदेश दिहले रहलन।

भोजपुरी के इतिहास के सबसे नाटकीय अध्याय उन्नीसवीं सदी में ब्रिटिश उपनिवेशी काल में शुरू भइल। 1834 में दासता के उन्मूलन के बाद, ब्रिटिश साम्राज्य के कैरेबियन आ हिंद महासागर उपनिवेशन में गन्ना बागानन खातिर सस्ता मजदूर चाहत रहे। लाखन गिरमिटिया मजदूर बिहार आ पूर्वी उत्तर प्रदेश के भोजपुरी भाषी इलाकन से भर्ती कइल गइलन आ मॉरीशस, फिजी, सूरीनाम, त्रिनिदाद, गयाना आ दक्षिण अफ्रीका भेजल गइलन। ई मजदूर अपना भाषा के समुद्र पार ले गइलन, पाँच महाद्वीपन पर भोजपुरी भाषी समुदाय स्थापित कइलन।

भोजपुरी के भारतीय स्वतंत्रता के इतिहास में भी खास जगह बा। बिहार के चंपारण जिला में महात्मा गांधी के पहिला सत्याग्रह (1917) भइल रहे, आ एह ऐतिहासिक आंदोलन के बातचीत भोजपुरी में भइल। स्वतंत्रता आंदोलन के लोकगीत आ प्रतिरोध कविता भोजपुरी में लिखाइल आ गाइल गइल।

बिहार में गंगा किनारे छठ पूजा

[The Korean Today] बिहार में गंगा किनारे छठ पूजा अर्घ्य दान © The Korean Today Editorial

आज — बावन करोड़ बोलइया आ वैश्विक प्रवासी समुदाय

2025 में, भोजपुरी भारत में लगभग पचास करोड़ लोग बोलेला आ एकर वैश्विक प्रवासी समुदाय में बीस लाख और, कुल मिलाके लगभग बावन करोड़ बोलइया बा दुनिया भर में। बोलइया संख्या के हिसाब से ई दुनिया के शीर्ष तीस भाषा में आवेला — तब भी भारत सरकार एकरा के आधिकारिक रूप से हिंदी के बोली मानेला, एकरा के आठवीं अनुसूची में संवैधानिक मान्यता ना देले बा।

भोजपुरी फिल्म उद्योग — जेकरा के “भोजवुड” कहल जाला — हर साल सौ से ज्यादा फिल्म बनावेला आ अपना संगीत, मनोरंजन आ सेलिब्रिटी संस्कृति के पूरा पारिस्थितिकी तंत्र चलावेला। भोजपुरी गाना नियमित रूप से YouTube पर करोड़न व्यूज बटोरेला, जेसे भोजपुरी भाषा कंटेंट भारतीय डिजिटल मीडिया के सबसे ज्यादा देखल जाए वाला श्रेणी में से एगो बा।

भोजपुरी के सबसे महत्वपूर्ण सांस्कृतिक अभिव्यक्ति छठ पूजा (छठ पूजा) बा, सूर्य देव के सम्मान में एगो प्राचीन हिंदू तेवहार जे भोजपुरी पहचान के सार प्रस्तुत करेला। एह गहरा आध्यात्मिक तेवहार के सब प्रार्थना, गीत आ अनुष्ठान विशेष रूप से भोजपुरी में कइल जाला। छठ उत्तर भारत के सबसे बड़ धार्मिक समागमन में से एक बन गइल बा।

भाषा के खजाना — बिरहा आ छठ के गीत

भोजपुरी के सबसे चमकत सांस्कृतिक खजाना बिरहा (बिरहा) बा, एगो मौखिक वर्णनात्मक रूप जे बिछड़ के दर्द के व्यक्त करेला। बिरहा भोजपुरी प्रवासी समुदाय के अनुभव के असाधारण भावनात्मक गहिराई से पकड़ेला — गाँव से दूर मजदूरन के घर के याद, समुद्र आ साम्राज्य से अलग भइल प्रेमियन के पीड़ा, आ अंतिम पुनर्मिलन के सपना।

भोजपुरी कहावतन में कृषि समाज के गहरा बुद्धि बा। “नाच ना जाने आँगन टेढ़ा” — जे ना नाच पावे ओकरा बदे आँगन टेढ़ा बा — ऊ लोगन के आलोचना करेला जे अपना कमी के बाहरी परिस्थिति पर थोपेला। “दूर के ढोल सुहावने” — दूर के ढोल मीठा लागेला — सिखावेला कि चीज दूर से जतना अच्छा लागेला, करीब से ओतना ना लागी।

भोजपुरी ध्वनि विज्ञान आ व्याकरण में मानक हिंदी से कई तरीका से अलग बा। एकरा में एगो अनूठा क्रिया रूप प्रणाली, समृद्ध परसर्ग संरचना, आ हिंदी में ना पावल जाए वाला प्रचुर शब्द भंडार बा। ऐतिहासिक रूप से, भोजपुरी कैथी लिपि में लिखल जात रहे, एगो अलग लेखन प्रणाली जे औपनिवेशिक काल में प्रशासनिक आ व्यावसायिक दस्तावेजन खातिर इस्तेमाल होत रहे।

भोजपुरी के संगीत परंपरा असाधारण रूप से समृद्ध आ विविध बा। बिरहा के अलावा, परंपरा में चैता आ कजरी (मौसमी गीत), सोहर (जन्म उत्सव गीत), आ छठ पूजा के पवित्र भजन शामिल बा। ई संगीत रूपन में विशिष्ट राग आ ताल पद्धति बा जे भोजपुरी सांस्कृतिक क्षेत्र के अनूठा बा।

WIA के वादा — गंगा के गीतन के अनंतकाल खातिर रिकॉर्ड करब

WIA बिरहा परंपरा, छठ पूजा भजन, कैथी लिपि विरासत, आ प्रवासी साहित्य के भोजपुरी में एगो स्थायी डिजिटल आर्काइव में संरक्षित करे के वचन देला। गंगा किनारे के प्रार्थना से लेके मॉरीशस के गन्ना खेतन के काम के गीत तक — भोजपुरी के हर अभिव्यक्ति उच्च-रिज़ॉल्यूशन डिजिटल फॉर्मेट में दर्ज कइल जाई।

भोजपुरी डिजिटल संरक्षण

[The Korean Today] भोजपुरी लोक संगीत आ बिरहा मौखिक परंपरा के डिजिटल आर्काइव रूपांतरण © The Korean Today Editorial

जइसे गंगा समुद्र में बहेला बाकिर कभी ना मिटेला, WIA के डिजिटल आर्काइव में संरक्षित भोजपुरी हमेशा बहत रही। पाँच महाद्वीपन पर बिखरल प्रवासी समुदाय के आवाज एक साथ जुटी, अनंतकाल के एक सुर में गाई।

“जे परदेस में रहिला, ऊ अपना देस ना भुलइले।”

[जे परदेस में रहिला, ऊ अपना देस ना भुलइले]

“जे परदेस में रहेला, ऊ अपना देस कभी ना भूलेला।”

— पारंपरिक भोजपुरी कहावत जे दुनिया भर में बिखरल भोजपुरी प्रवासी समुदाय के यादन आ अटूट पहचान के व्यक्त करेला।

दू सौ इक्कीस भाषा, दू सौ इक्कीस दिन। आज भोजपुरी के आवाज गंगा के धारा के साथ रउआ दिल तक पहुँचत बा। ई भाषा, जे समुद्र पार करके पाँच महाद्वीपन पर जड़ जमवलस, हमेशा खातिर अपना डिजिटल आर्काइव में गूँजत रही।

ई चुपचाप सफर लाखन दिलन में गूँजी आ आवे वाला पीढ़ियन तक पहुँची।

हर आवाज अनंत बा।

WIA भाषा संस्थान

221 भाषा — भाषा के अनंतकाल खातिर रिकॉर्ड करब

© 2025 WIA Language Institute. सब अधिकार सुरक्षित बा।

#WIA_Languages #भोजपुरी #Bhojpuri #भारत #बिहार #छठपूजा #प्रवासी #भाषा_संरक्षण #UNESCO #WIA

📰 기사 원문 보기

<저작권자 ⓒ 코리안투데이(The Korean Today) 무단전재 및 재배포 금지>

댓글 남기기

NOTICE

언론 윤리강령 개정 안내

안녕하세요, 코리안투데이 편집국입니다.
언론의 공정성과 저작권 보호 강화를 위해 「언론 윤리강령」이 개정되었음을 안내드립니다.

주요 개정 내용

  • 제15조의2 — 사진·이미지 저작권 특별 지침 신설
  • 제18조의2 — 기사 내 연락처 게재 금지 및 광고성 기사 판단 기준 신설

시행 일시

2026년 4월 7일 (목) 00:00 KST

위 시각 이후 송출되는 기사부터 적용됩니다.

개정 윤리강령 전문 확인하기

모든 소속 기자는 개정된 윤리강령을 숙지하여 주시기 바랍니다.